Jedno polecenie funkcjonariusza nie daje jeszcze automatycznie prawa do siłowej interwencji. Znaczenie ma to, co robi dana osoba, jakie zagrożenie powstaje i jaki środek jest naprawdę potrzebny. Poniżej porządkuję katalog przypadków użycia śpb, wyjaśniam różnicę między użyciem a wykorzystaniem środka oraz pokazuję najważniejsze ograniczenia dotyczące dzieci, kobiet w widocznej ciąży i osób z niepełnosprawnością.
O legalności interwencji decydują cel, zagrożenie i proporcjonalność
- 15 ustawowych sytuacji określa, kiedy można zastosować środki przymusu bezpośredniego.
- Samo nieposłuszeństwo nie zawsze wystarcza. Polecenie musi wynikać z prawa i zostać wydane przez osobę uprawnioną.
- Funkcjonariusz powinien wybrać środek najmniej dolegliwy, który pozwoli osiągnąć cel.
- Po ustaniu zagrożenia należy natychmiast przerwać stosowanie przymusu.
- Wobec osób szczególnie chronionych zasadą jest użycie wyłącznie technik obezwładnienia.
Kiedy prawo dopuszcza użycie środków przymusu bezpośredniego
Podstawą jest ustawa o środkach przymusu bezpośredniego i broni palnej. Dotyczy ona między innymi Policji, Straży Granicznej, Służby Więziennej, Żandarmerii Wojskowej, straży gminnych oraz kwalifikowanych pracowników ochrony. Nie każdy pracownik instytucji publicznej może sięgać po ŚPB. Musi mieć ustawowe uprawnienie i działać w ramach zadań podmiotu, w którym służy albo jest zatrudniony.
Ustawa wymienia piętnaście podstawowych sytuacji. Nie oznacza to, że każdy środek wolno zastosować w każdym z tych przypadków. Szczegółowe przepisy przypisują konkretne narzędzia do określonych zagrożeń.
| Przypadek | Praktyczny przykład |
|---|---|
| Wymuszenie zachowania wymaganego prawem | Osoba odmawia wykonania zgodnego z prawem polecenia, na przykład opuszczenia zabezpieczonego miejsca. |
| Odparcie bezpośredniego, bezprawnego zamachu | Napastnik atakuje funkcjonariusza lub inną osobę nożem, pałką albo pięściami. |
| Powstrzymanie czynności prowadzących do ataku | Osoba sięga po niebezpieczny przedmiot lub przygotowuje się do natychmiastowego uderzenia. |
| Ochrona porządku lub bezpieczeństwa publicznego | Interwencja podczas bójki albo agresywnego zbiorowego zakłócenia porządku. |
| Ochrona obszaru, obiektu lub urządzenia | Próba wtargnięcia do chronionego budynku albo bezpośrednie niszczenie jego zabezpieczeń. |
| Ochrona granicy państwowej | Działania zmierzające bezpośrednio do naruszenia nienaruszalności granicy. |
| Ochrona mienia | Powstrzymanie osoby, która niszczy wyposażenie, pojazd albo inne mienie. |
| Konwój lub doprowadzenie | Zapewnienie bezpieczeństwa podczas transportu osoby pozbawionej wolności. |
| Ujęcie osoby | Schwytanie osoby i udaremnienie jej ucieczki lub pościg za nią. |
| Zatrzymanie osoby | Przymusowe zatrzymanie osoby, która próbuje uciec przed legalną czynnością. |
| Pokonanie biernego oporu | Osoba kładzie się na ziemi, blokuje przejście albo zapiera o element infrastruktury. |
| Pokonanie czynnego oporu | Osoba wyrywa się, odpycha funkcjonariusza, szarpie się lub próbuje uderzyć. |
| Przeciwdziałanie autoagresji | Powstrzymanie osoby, która próbuje się okaleczyć albo odebrać sobie życie. |
| Unieruchomienie lub przejęcie drona | Neutralizacja bezzałogowego statku powietrznego w sytuacjach przewidzianych w prawie lotniczym. |
Rozróżnienie między ujęciem a zatrzymaniem bywa pomijane, choć ma znaczenie prawne. Ujęcie jest związane przede wszystkim ze schwytaniem osoby i zapobieżeniem jej ucieczce, natomiast zatrzymanie dotyczy formalnej czynności pozbawienia wolności. Nie każda próba oddalenia się uzasadnia identyczną reakcję.
Nieposłuszeństwo nie oznacza automatycznie prawa do siły
Najczęstszy błąd w ocenie interwencji polega na sprowadzeniu wszystkiego do prostego schematu „policjant wydał polecenie, więc może użyć siły”. Przepisy wymagają, aby zachowanie było wymagane prawem, polecenie wydała osoba uprawniona, a zastosowanie przymusu było konieczne do osiągnięcia konkretnego celu.
W praktyce oznacza to, że spokojne wyrażanie sprzeciwu lub krytyki nie jest tym samym co bierny albo czynny opór. Inaczej ocenia się osobę, która nie chce dobrowolnie usiąść w radiowozie, a inaczej kogoś, kto kopie funkcjonariusza i próbuje wyrwać mu wyposażenie.
Podstawowe zasady można sprowadzić do kilku pytań. Ja właśnie od nich zaczynam ocenę każdej sytuacji.
- Czy funkcjonariusz lub pracownik ochrony działał w ramach ustawowych zadań?
- Czy istniała rzeczywista i aktualna przesłanka zastosowania przymusu?
- Czy wybrany środek był niezbędny i proporcjonalny do zagrożenia?
- Czy można było zastosować rozwiązanie mniej dolegliwe?
- Czy przerwano interwencję natychmiast po osiągnięciu celu?
Co do zasady przed użyciem środka należy wezwać osobę do zachowania zgodnego z prawem i uprzedzić ją o zamiarze zastosowania przymusu. Odstąpienie od ostrzeżenia jest dopuszczalne, gdy zwłoka groziłaby bezpośrednim niebezpieczeństwem dla życia, zdrowia, wolności albo innego dobra chronionego prawem. Ostrzeżenie nie jest formalnością ważniejszą niż bezpieczeństwo, ale też nie wolno pomijać go bez konkretnego powodu.
Przepisy pozwalają w określonych okolicznościach użyć kilku środków jednocześnie. Nie znosi to jednak zasady minimalizmu. Kajdanki i siła fizyczna mogą być uzasadnione przy obezwładnianiu, lecz dodatkowe użycie pałki albo paralizatora wymaga osobnej oceny, zwłaszcza gdy osoba została już skutecznie unieruchomiona.
Ten sam cel nie oznacza dowolnego środka
Katalog obejmuje zarówno siłę fizyczną, kajdanki i pałkę służbową, jak i chemiczne środki obezwładniające, urządzenia elektryczne, psa służbowego, środki wodne czy pociski niepenetracyjne. Uprawnienie do zastosowania ŚPB nie jest blankietową zgodą na użycie wszystkiego.
| Środek | Najważniejsze ograniczenie |
|---|---|
| Siła fizyczna | Może służyć transportowi, obronie, atakowi lub obezwładnieniu. Uderzeń co do zasady się nie zadaje, poza sytuacjami odparcia zamachu, ochrony mienia lub przeciwdziałania ucieczce. |
| Kajdanki | Służą do częściowego unieruchomienia kończyn. Kajdanki zespolone i zakładane na nogi są przeznaczone dla sytuacji o podwyższonym ryzyku, między innymi wobec osób agresywnych lub pozbawionych wolności. |
| Pałka służbowa | Nie wolno uderzać nią w głowę, szyję, brzuch ani szczególnie wrażliwe części ciała, chyba że wymaga tego odparcie bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia. |
| Środek chemiczny | Ma krótkotrwale zakłócić orientację albo obezwładnić. Nie powinien być stosowany wobec osoby, wobec której użyto już określonych innych środków, w tym kajdanek lub urządzenia elektrycznego. |
| Urządzenie elektryczne | Można po nie sięgnąć w ściśle określonych sytuacjach, zwłaszcza gdy inne środki są niemożliwe albo mogą okazać się nieskuteczne. Nie celuje się w głowę. |
| Kaftan lub pas obezwładniający | Stosuje się je, gdy inne środki są niemożliwe albo nieskuteczne, między innymi przy autoagresji lub intensywnym oporze. |
| Pies, koń lub środki wodne | Każdy z tych środków ma odrębne przesłanki. Koń służbowy służy przede wszystkim do kontroli przemieszczania się grupy osób, a pies co do zasady działa z kagańcem. |
Przy ocenie nie wystarczy więc odpowiedź na pytanie, czy ktoś stawiał opór. Trzeba sprawdzić, jak długo trwał opór, czym się przejawiał i jaki środek wybrano. Użycie gazu wobec osoby stojącej spokojnie po założeniu kajdanek może wyglądać zupełnie inaczej prawnie niż użycie tego samego środka podczas aktywnego ataku.
Prewencja i osoby objęte szczególną ochroną
Prawo przewiduje również prewencyjne użycie niektórych środków. Chodzi o zapobieżenie ucieczce osoby ujętej, doprowadzanej, zatrzymanej, konwojowanej lub pozbawionej wolności, a także o powstrzymanie spodziewanej agresji albo autoagresji.
Prewencja nie oznacza dowolnego działania „na wszelki wypadek”. Musi istnieć konkretne ryzyko, a zastosowany środek powinien odpowiadać temu ryzyku. Przykładowo założenie kajdanek przed rozpoczęciem transportu może być uzasadnione oceną ryzyka ucieczki, ale nie powinno trwać dłużej, niż wymaga tego bezpieczeństwo.
Odrębne ograniczenia dotyczą kobiet o widocznej ciąży, osób, których wygląd wskazuje na wiek do 13 lat, oraz osób o widocznej niepełnosprawności. Wobec tych osób zasadą jest użycie wyłącznie siły fizycznej w postaci technik obezwładnienia.
Wyjątek pojawia się wtedy, gdy trzeba odeprzeć bezpośredni i bezprawny zamach na życie lub zdrowie, a siła fizyczna jest niewystarczająca albo niemożliwa do zastosowania. Wtedy można użyć innego środka, ale z uwzględnieniem jego właściwości i stanu osoby. Sam fakt, że ktoś należy do grupy szczególnie chronionej, nie pozwala ignorować zagrożenia, lecz wymaga większej ostrożności.
Istotne jest też odróżnienie osoby małoletniej od osoby, której wygląd wskazuje na wiek do 13 lat. Przepis nie tworzy całkowitego zakazu interwencji, tylko wprowadza wyższy próg dopuszczalności i dodatkowe wymagania.
Co powinno wydarzyć się po zastosowaniu przymusu
Interwencja nie kończy się w chwili założenia kajdanek albo odparcia ataku. Jeżeli doszło do zranienia, widocznych objawów zagrożenia życia lub zdrowia, śmierci albo poważnego uszkodzenia mienia, osoba uprawniona ma obowiązek odpowiednio zareagować, w tym udzielić pierwszej pomocy lub zapewnić pomoc medyczną.
Użycie środków powinno zostać udokumentowane. W dokumentacji opisuje się między innymi czas i miejsce zdarzenia, przyczynę, cel, zastosowany środek, czynności przed interwencją i jej skutki. Znaczenie mają także dane świadków oraz informacja o udzielonej pomocy.
Jeżeli chcę ocenić, czy interwencja była prawidłowa, nie poprzestaję na pytaniu, czy ktoś odniósł obrażenia. Obrażenia mogą powstać nawet podczas legalnego obezwładniania, ale ich rozmiar i mechanizm mogą wskazywać na przekroczenie potrzebnego poziomu siły. Analizuję również nagrania, zeznania świadków, dokumentację medyczną, komunikaty wydawane przed użyciem środka i moment zakończenia działania.Osoba, która uważa interwencję za bezprawną, powinna możliwie szybko zabezpieczyć nagrania, dane świadków i dokumentację leczenia. W zależności od sytuacji można rozważyć skargę do przełożonego lub organu nadzorującego, zawiadomienie prokuratury oraz konsultację z adwokatem albo radcą prawnym. Najważniejsze jest precyzyjne opisanie faktów, a nie samo ogólne stwierdzenie, że funkcjonariusz użył przemocy.
Cztery pytania, które porządkują ocenę interwencji
W realnej sytuacji najlepiej zacząć od krótkiego testu. Pomaga oddzielić legalny przymus od działania odwetowego lub przesadnego.
- Jaki był cel? Czy chodziło o ochronę życia, zatrzymanie, powstrzymanie oporu, ochronę mienia albo inne zadanie wskazane w ustawie?
- Jakie było zagrożenie? Czy było bezpośrednie, aktualne i rzeczywiste, czy tylko hipotetyczne?
- Czy środek był konieczny i proporcjonalny? Czy można było osiągnąć cel łagodniej?
- Kiedy zakończono działanie? Czy przymus ustał natychmiast po ustaniu oporu lub zagrożenia?
Najkrócej mówiąc, legalność użycia ŚPB wynika nie z samego munduru, kajdanek ani faktu wydania polecenia. Decyduje połączenie ustawowej podstawy, realnego zagrożenia, właściwego środka i proporcjonalnego sposobu działania. To właśnie te elementy powinny być oceniane osobno przy każdej interwencji.
