W polskim samorządzie nazwa stanowiska zależy przede wszystkim od rodzaju gminy i liczby mieszkańców miasta. Wyjaśniam, kiedy funkcję pełni burmistrz, a kiedy prezydent miasta, jakie mają kompetencje, jak są wybierani oraz dlaczego status miasta na prawach powiatu może zmienić praktyczny zakres ich zadań.
O nazwie decyduje przede wszystkim status miasta
- Burmistrz kieruje gminą, której siedziba znajduje się w mieście.
- Prezydent miasta jest organem wykonawczym w miastach powyżej 100 tysięcy mieszkańców.
- Prezydent działa także w niektórych miastach zachowujących historyczny status tego urzędu.
- Burmistrz i prezydent mają zasadniczo ten sam rodzaj kompetencji jako jednoosobowe organy wykonawcze gminy.
- W mieście na prawach powiatu prezydent wykonuje również zadania powiatu.
Kiedy burmistrz, a kiedy prezydent miasta
Najprostsza reguła wygląda tak: burmistrz jest organem wykonawczym gminy, w której siedziba władz znajduje się w mieście. Dotyczy to zarówno gmin miejskich, jak i gmin miejsko-wiejskich, których główna siedziba mieści się w mieście.
Prezydent miasta kieruje miastem liczącym więcej niż 100 tysięcy mieszkańców. Sama nazwa nie oznacza jednak osobnego szczebla administracji ani większej rangi politycznej. W obu przypadkach chodzi o jednoosobowy organ wykonawczy gminy, wybierany przez mieszkańców.
| Jednostka samorządu | Organ wykonawczy | Przykładowa sytuacja |
|---|---|---|
| Gmina wiejska | Wójt | Siedziba władz znajduje się na obszarze wiejskim |
| Gmina z siedzibą w mieście | Burmistrz | Miasto liczy mniej niż 100 tysięcy mieszkańców |
| Duże miasto | Prezydent miasta | Miasto liczy ponad 100 tysięcy mieszkańców |
Próg 100 tysięcy mieszkańców jest ważnym punktem orientacyjnym, ale nie wyjaśnia wszystkich przypadków. Ustawa przewiduje również miasta, w których prezydent był organem wykonawczo-zarządzającym już przed wejściem w życie obecnego modelu samorządowego. Dlatego niektóre miasta poniżej tego progu także mają prezydenta.
Te same zadania, inna nazwa urzędu
Z punktu widzenia mieszkańca różnica między burmistrzem a prezydentem często wygląda na większą, niż jest w rzeczywistości. Obaj wykonują uchwały rady gminy, przygotowują projekty uchwał i odpowiadają za bieżące zarządzanie sprawami lokalnej wspólnoty.
Do najważniejszych kompetencji należą między innymi:
- przygotowanie projektu budżetu i wykonywanie budżetu gminy,
- gospodarowanie mieniem komunalnym,
- kierowanie urzędem gminy lub miasta,
- zatrudnianie i odwoływanie kierowników gminnych jednostek organizacyjnych,
- reprezentowanie gminy na zewnątrz,
- wydawanie decyzji administracyjnych w sprawach określonych przepisami.
Rada gminy albo rada miasta nie jest przełożonym burmistrza czy prezydenta w codziennym znaczeniu. Rada pełni funkcję stanowiącą i kontrolną, natomiast burmistrz lub prezydent odpowiada za wykonanie lokalnych uchwał i prowadzenie administracji. W realizacji zadań własnych organ wykonawczy podlega radzie, ale nie oznacza to, że rada może samodzielnie wydawać mu polecenia dotyczące każdej decyzji urzędowej.
W praktyce najłatwiej zapamiętać to tak: rada decyduje o lokalnych zasadach i kontroluje ich wykonanie, a burmistrz albo prezydent organizuje pracę urzędu i przekłada te decyzje na konkretne działania.
Co zmienia status miasta na prawach powiatu
Nie każde miasto jest zwykłą gminą. Część z nich ma status miasta na prawach powiatu, czyli wykonuje jednocześnie zadania gminy i powiatu. W takim mieście nie działa osobny starosta. Jego zadania wykonuje prezydent miasta, a funkcje rady powiatu przejmuje rada miasta.
Ma to znaczenie przy sprawach wykraczających poza typowe zadania gminy. Prezydent miasta na prawach powiatu może odpowiadać między innymi za zadania związane z drogami powiatowymi, szkołami ponadpodstawowymi, geodezją, ochroną praw konsumentów czy przeciwdziałaniem bezrobociu.
To właśnie tutaj pojawia się najważniejsza praktyczna różnica między burmistrzem a prezydentem. Nazwa stanowiska wynika z przepisów o organie wykonawczym miasta, ale rzeczywisty zakres obowiązków prezydenta może być szerszy, ponieważ obejmuje także kompetencje powiatowe.
Nie należy jednak utożsamiać miasta na prawach powiatu z województwem ani z odrębnym szczeblem państwa. Nadal jest to gmina, tylko wykonująca dodatkowo zadania powiatu. To rozwiązanie organizacyjne, a nie dowód na to, że prezydent miasta jest odpowiednikiem wojewody czy ministra.
Jak wybiera się burmistrza i prezydenta
Burmistrz i prezydent miasta są co do zasady wybierani w wyborach powszechnych, równych, bezpośrednich i tajnych. Mieszkańcy głosują na konkretnego kandydata, a nie na radę, która dopiero później powołałaby organ wykonawczy.
Aby wygrać w pierwszej turze, kandydat musi otrzymać więcej niż połowę ważnie oddanych głosów. Jeżeli żaden nie osiągnie tego wyniku, po dwóch tygodniach odbywa się druga tura z udziałem dwóch kandydatów z najlepszym wynikiem.
Istnieje szczególny wyjątek. Gdy w wyborach startuje tylko jeden kandydat i nie uzyska on wymaganej większości, wyboru może dokonać rada gminy albo rada miasta. Nie jest to jednak zwykły sposób obsadzania stanowiska, lecz procedura stosowana w ściśle określonej sytuacji.
Prezydent i burmistrz mają również podobną odpowiedzialność polityczną. Mieszkańcy mogą ocenić ich pracę w kolejnych wyborach, a w określonych przypadkach możliwe jest także referendum w sprawie odwołania organu wykonawczego przed upływem kadencji.
Najczęstsze pomyłki w rozumieniu tych stanowisk
Prezydent miasta nie jest prezydentem państwa
Prezydent miasta jest organem samorządowym, a nie przedstawicielem władzy centralnej. Nie należy mylić go z Prezydentem Rzeczypospolitej Polskiej, który jest głową państwa i działa na podstawie Konstytucji w zupełnie innym systemie kompetencji.
Większe miasto nie zawsze oznacza szerszą władzę
Prezydent dużego miasta zwykle zarządza większym budżetem i bardziej rozbudowanymi usługami publicznymi, ale sama nazwa stanowiska nie daje mu automatycznie większych uprawnień niż burmistrzowi. Zakres kompetencji zależy także od ustaw szczególnych, statusu miasta oraz powierzonych zadań.
Rada miasta i prezydent to dwa różne organy
Rada miasta uchwala miejscowe przepisy, budżet i kierunki działania samorządu. Prezydent wykonuje te uchwały i zarządza urzędem. Spór między tymi organami nie oznacza, że jeden z nich jest po prostu „zastępcą” drugiego. Ich role są różne, ale wzajemnie się uzupełniają.
Przeczytaj również: Kiedy referendum jest ważne? Progi frekwencji i zasady
Burmistrz nie zawsze kieruje małą gminą
Burmistrz może zarządzać także gminą miejsko-wiejską, w której znajduje się miasto i okoliczne wsie. O tym, że nie jest to gmina wiejska, decyduje przede wszystkim siedziba władz gminy, a nie potoczne wyobrażenie o jej wielkości.
Jak szybko ustalić właściwy organ w konkretnej sprawie
Jeżeli chcę sprawdzić, kto odpowiada za daną sprawę, zaczynam od ustalenia, jakiego rodzaju jednostką jest dana miejscowość. Sama nazwa urzędu nie zawsze wystarcza, szczególnie w miastach na prawach powiatu albo w dzielnicach dużych miast.
- Sprawdź, czy miejscowość jest częścią gminy wiejskiej, miejskiej czy miejsko-wiejskiej.
- Ustal, czy ma status miasta na prawach powiatu.
- Przeczytaj, czy sprawa dotyczy zadania gminnego, powiatowego czy administracji rządowej.
- Skieruj pismo do właściwego urzędu, a nie tylko do osoby pełniącej funkcję.
To ostatnie rozróżnienie jest szczególnie ważne. W piśmie dotyczącym drogi, szkoły, podatku lokalnego czy decyzji administracyjnej najlepiej wskazać urząd miasta albo urząd gminy oraz konkretną komórkę organizacyjną. Dzięki temu sprawa szybciej trafi do właściwego pracownika, niezależnie od tego, czy na czele jednostki stoi burmistrz, czy prezydent.
Najkrócej mówiąc, burmistrz i prezydent miasta pełnią podobną funkcję, lecz użycie konkretnej nazwy wynika z ustawowego statusu miasta. Dla mieszkańca ważniejsze od samego tytułu jest to, czy dana sprawa należy do gminy, powiatu, miasta na prawach powiatu czy administracji rządowej.
